Iran siết quyền kiểm soát Hormuz, tàu container bị từ chối quá cảnh
Iran áp dụng cơ chế cấp phép quá cảnh tại Hormuz, từ chối tàu SELEN ngày 24/3 và ghi nhận phí tới 2 triệu USD/chuyến, đánh dấu sự thay đổi cấu trúc trong vận tải biển toàn cầu.
Hormuz đang chuyển từ tuyến vận tải quốc tế tự do sang cơ chế kiểm soát thực tế do Iran áp đặt, làm gia tăng chi phí, rủi ro pháp lý và nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu. Động thái này cho thấy Tehran đang dịch chuyển từ kiểm soát quân sự sang kiểm soát hành chính, qua đó thiết lập tiền lệ mới trong quản trị các tuyến hàng hải quốc tế.
Hormuz từ tuyến “mở” sang kiểm soát có điều kiện
Iran khẳng định eo biển Hormuz vẫn duy trì hoạt động hàng hải, nhưng quyền qua lại chỉ được chấp thuận đối với các tàu “không thù địch” và phải phối hợp trước với cơ quan chức năng nước này.
Các tàu liên quan đến Mỹ, Israel hoặc bị cho là hỗ trợ các hành động chống Iran sẽ không được phép đi qua.
Trong thông báo gửi Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, Tehran nhấn mạnh việc lưu thông phải tuân thủ đầy đủ các yêu cầu an ninh và quy định do Iran đặt ra, đồng thời gắn vấn đề an ninh hàng hải với điều kiện chấm dứt các hoạt động quân sự chống lại nước này.
Sự kiện thực tế: tàu SELEN bị buộc quay đầu
Ngày 24/3, tàu container feeder SELEN (6.800 DWT) khởi hành từ Vịnh Ba Tư, hướng đến Karachi (Pakistan).
Dữ liệu AIS cho thấy tàu tiếp cận luồng hàng hải gần đảo Qeshm nhưng quay đầu vào khoảng 10:00 GMT và sau đó neo tại khu vực phía tây nam của đảo.
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) xác nhận tàu bị từ chối quá cảnh do không tuân thủ quy trình và không có giấy phép. Đây là lần đầu tiên lực lượng này thực thi quyền kiểm soát theo hình thức hành chính, thay vì sử dụng biện pháp quân sự như trước.
Cơ chế mới: cấp phép – kiểm soát – thu phí
Các diễn biến gần đây cho thấy một cơ chế vận hành mới đang hình thành tại Hormuz:
- Tàu phải xin phép trước khi đi qua
- Hành trình phải được phối hợp trước với cơ quan chức năng Iran
- Một số trường hợp ghi nhận phí quá cảnh có thể lên tới 2 triệu USD/chuyến
Cơ chế này khiến eo biển Hormuz không còn là tuyến lưu thông mặc định, mà trở thành khu vực kiểm soát có điều kiện.
Tác động đến dòng chảy logistics toàn cầu
Lưu lượng qua eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển khoảng 20% sản lượng dầu khí toàn cầu – gần như đóng băng trong những tuần gần đây.
Các doanh nghiệp vận tải đang điều chỉnh chiến lược khai thác:
- Tránh hoàn toàn khu vực
- Điều chỉnh hành trình gần bờ Iran
- Hoặc chấp nhận phối hợp và chi phí phát sinh
Song song đó, bảo hiểm rủi ro chiến tranh bị thu hẹp và khả năng hộ tống hạn chế, làm gia tăng áp lực vận hành đối với chủ tàu.
Điều này có thể kéo theo biến động mạnh về cước vận tải và phí bảo hiểm chiến tranh trên các tuyến liên quan, đặc biệt với các tuyến Trung Đông – châu Á và châu Âu.
Phản ứng quốc tế và rủi ro pháp lý
Động thái của Iran vấp phải phản đối từ các quốc gia vùng Vịnh và nhiều bên liên quan. Quan điểm chung cho rằng eo biển Hormuz là tuyến hàng hải quốc tế, không quốc gia nào có quyền áp đặt kiểm soát đơn phương hoặc thu phí quá cảnh.
Sự khác biệt giữa quy định pháp lý quốc tế và thực tế kiểm soát trên biển đang tạo ra rủi ro đáng kể cho hoạt động vận tải và thương mại toàn cầu.
(Tổng hợp và biên tập từ Maritime Executive & gCaptain)
